น.สพ.อรชุน หัยกิจโกศล และ สพ.ญ.กัญช์ เกล็ดมณี

                บางคนที่เลี้ยงสุนัข คงเคยพาสุนัขไปทำหมัน และเห็นคุณหมอวางยาสลบให้ก่อนผ่าตัด ซึ่งปัจจุบันบางคลินิกใช้ยาฉีด บางคลินิกใช้ยาดมสลบเหมือนคน ซึ่งขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายของสัตว์และความชำนาญของคุณหมอที่เป็นผู้ดูแลการผ่าตัด มีใครทราบบ้างว่า ปลา ก็มีการผ่าตัด มีใช้ยาสลบเหมือนกับสัตว์เลี้ยงที่อยู่บนบกเหมือนกัน ดังนั้นเราจะมาคุยกันในเรื่องของยาสลบที่ใช้ในปลาว่าเป็นอย่างไรกันบ้าง

วัตถุประสงค์ในการใช้ยาสลบในปลา คือ ใช้ยาสลบในการผ่าตัด และลดอาการตื่นตกใจเวลาเราจับบังคับปลา ในปลาบางตัวก็ง่ายที่จะจับบังคับเพื่อที่จะทำการตัวร่างกาย แต่ปลาส่วนใหญ่มักตื่นตกใจเมื่อถูกจับสัมผัส ซึ่งเป็นความยากลำบากแก่การตรวจร่างกายและยังเป็นอันตรายต่อตัวปลาเอง เพราะอาจตกจากตู้เลี้ยงและเกิดความเครียดจากความพยายามที่จะจับบังคับเป็นเวลานานๆ  การซึมหรือสลบปลาจะช่วยให้สัตวแพทย์จับบังคับปลาง่ายขึ้น และช่วยให้ปลาได้รับบาดเจ็บน้อยที่สุด   การสลบปลามีทั้งวิธีทางกายภาพและทางเคมี คือ ใช้การแช่น้ำแข็งและการใช้ยาหรือสารเคมีละลายน้ำ แต่ก่อนอื่นขอพามาทำความรู้จักกับระยะเวลาและระดับของการสลบกันก่อน ซึ่งคล้ายคลึงกับในสุนัขหรือแมวที่มีช่วงของการนำสลบ (Induction) หรือการ Maintenance เหมือนกัน   สิ่งสำคัญ คือ สัตวแพทย์จำเป็นต้องสังเกต ติดตาม และควบคุมภาวะการณ์สลบของปลาให้เหมาะสมกับสุขภาพปลาและจุดประสงค์ของการวางยาเสมอ (ต้องชัดเจนในเป้าหมายของการวางยา – ตรวจร่างกาย, ขนย้าย, ผ่าตัดขนาดเล็ก หรือ ผ่าตัดขนาดใหญ่)

ระยะของการสลบ แบ่งเป็น 4 ระยะ
ระยะที่ 1 และ 2 ของการสลบ แบ่งออกเป็น 2 ระดับในแต่ละระยะ
ระยะ 1 ระดับ 1 ปลาลดการเคลื่อนไหว ลดการหายใจลง
ระยะ 1 ระดับ 2 ปลาเริ่มแสดงอาการซึมให้เห็น ไม่ว่ายน้ำไปมา
ระยะ 2 ระดับ 1 ปลาเริ่มสลบ เสียการทรงตัวให้เห็น
ระยะ 2 ระดับ 2 ปลาสลบ การหายใจช้า นอนลงกับพื้นภาชนะที่ใช้เลี้ยง
ระยะ 3 ปลาไม่มีการตอบสนองทางร่างกาย เมื่อถูกสัมผัส ระยะนี้เป็นระยะที่เหมาะสมกับการผ่าตัด หรือ การตรวจร่างกายที่สุด
ระยะ 4 เป็นระยะที่ไม่ควรให้การสลบข้ามเข้ามาในระยะนี้ เนื่องจากเป็นระยะที่การหายใจ และการเต้นของหัวใจถูกกดให้ช้าลงจนในที่สุดก็ทำให้ตายได้ ดังนั้นจึงควรเข้าใจ ระยะและระดับของการสลบก่อนที่จะทำการสลบปลา

ขั้นตอนของการวางยาสลบ เริ่มจากเตรียมสถานที่ที่สงบ เช่น ในภาชนะที่ปิดมิดชิดเหมาะกับการวางยาสลบ เพราะเสียงหรือการสั่นสะเทือนจะกระตุ้นการรับรู้ของปลาตอนวางยาสลบ ทำให้การสลบไม่เข้าสู่ระยะ 3 ของการสลบ ดังนั้นสถานที่ปฏิบัติงานจึงเป็นสิ่งที่จำเป็น ลำดับต่อไปคือ การเตรียมน้ำที่จะใช้ในการผสมยาสลบ หรือ น้ำแข็ง และเตรียมน้ำที่ใช้เลี้ยงปลาตัวนั้นก่อนวางยาสลบและออกซิเจนเพื่อที่ใช้หลังการวางยาสลบ ให้ปลาฟื้นกลับมาอยู่ในสภาพที่ปกติ หรือใช้เป็นน้ำฉุกเฉินเมื่อปลาข้ามเข้าสู่ระยะที่ 4 ซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อปลาได้  เราต้องรีบนำปลามาใส่ในน้ำที่เคยใช้เลี้ยงก่อนหน้านี้และให้ออกซิเจนเต็มที่ (เป่าลมด้วยหัวทรายหลายๆอันหรือเร่งแรงลมให้มากขึ้น) เพราะเป็นสภาพน้ำที่ปลาคุ้นเคยและฟื้นกลับมาจากยาสลบที่มากเกินไปได้ดี เมื่อเราเตรียมตัวและเครื่องมือพร้อมแล้ว เราก็เริ่มการวางยาสลบปลาได้

ยาและสารเคมีที่ใช้สลบปลา    มีหลายชนิดด้วยกัน เช่น น้ำมันกานพลู (Clove oil; eugenol) และ MS-222 (Tricaine Methanesulfonate) เป็นต้น ขนาดยาที่ใช้เป็นสิ่งที่สำคัญเพราะถ้ามากเกินขนาดก็ทำให้ข้ามเข้าระยะที่ 4 ของการสลบอย่างรวดเร็ว จนทำให้ปลาตายในเวลาอันสั้นไม่ถึงนาทีก็เป็นได้ ดังนั้นเราจึงต้องมีการคำนวณปริมาณน้ำและยาสลบให้ถูกต้อง ตามขนาดที่กำหนดไว้ เช่น น้ำมันกานพลู 25 – 100 mg/L และ MS-222 ใช้ในขนาด 20 – 85 mg/L   โดยทั่วไปนิยมใช้น้ำมันกานพลูเนื่องจากราคาถูกและหาซื้อได้ง่าย   ข้อสังเกตประการหนึ่งเกี่ยวกับการวางยาสลบในปลา คือ ปลาทะเลจะไวต่อการวางยามากกว่าปลาน้ำจืด ดังนั้น ก่อนเลือกใช้ยาสลบชนิดใดและขนาดยาเท่าใดก็ตามให้คำนึงถึงชนิดของปลาด้วยทุกครั้ง

ที่มา: Carpenter J. W., (2005)

ส่วนน้ำแข็งก็เป็นวิธีที่ง่ายและปลอดภัยพอสมควรเนื่องการไม่ต้องคำนวณให้ยุ่งยากเหมือนยาสลบ แต่เมื่อใส่น้ำแข็งลงในน้ำที่เตรียมในการสลบปลาแล้ว ทำให้การสังเกตระยะและระดับของการสลบทำได้ยากขึ้นดังนั้นต้องใช้ความระมัดระวังมากขึ้นด้วย ในการใช้น้ำแข็งในการสลบปลา รวมไปถึงระยะเวลาในการสลบด้วยน้ำแข็งนั้นสั้นกว่าการสลบโดยใช้ยาสลบ การใช้น้ำแข็งจึงเหมาะแก่การตรวจร่างกาย หรือการผ่าตัดเล็กที่ใช้เวลาในการผ่าตัดไม่มากนัก แต่ระยะเวลาของการสลบด้วยยาสลบและน้ำแข็งนั้น ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายของตัวปลา ถ้าเป็นปลาที่แข็งแรง มีการขับออกของยาสลบที่เร็ว ระยะเวลาในการสลบก็สั้น ในทางตรงกันข้าม ถ้าเป็นปลาที่ป่วย การแลกเปลี่ยนของออกซิเจนไม่ดี การสลบก็นานกว่าปกติ
เท่าที่กล่าวมาข้างต้น บางคนคิดว่าไม่ยากอะไร บางคนก็เคยทำมาบ้างแล้วไม่เห็นมีปัญหาอะไร ไม่เคยทำตายสักตัวเดียว นั้นเป็นสิ่งที่ดี แต่ถ้าเราขาดความเข้าใจ ประมาท การวางสลบก็เป็นสิ่งที่อันตรายถึงการชีวิตได้เลยเหมือนกัน ทุกคนคงไม่อยากให้เกิดความผิดพลาดขึ้นกับสัตว์ของเราจากการใช้ยาสลบด้วยความประมาท ดังนั้นก่อนการสลบปลาควรศึกษาว่ายาสลบของเราเป็นยาอะไร ขนาดยาเท่าไร เตรียมน้ำในการสลบ และน้ำที่ใช้ในการฟื้นจากยาสลบพร้อมแล้วหรือยัง สำหรับผู้ที่ไม่เคยใช้  ควรหาตำรา หรือศึกษาจากผู้ที่มีความรู้ก่อนทำการวางยาสลบปลา แต่ถ้าไม่มีเหตุผลอันควรก็ไม่ควรใช้ยาสลบ ถ้ามีเหตุให้ต้องใช้ในการตรวจร่างกาย หรือ ผ่าตัดจริงๆ ควรอยู่ในการดูแลของผู้ชำนาญ จะปลอดภัยแก่ปลามากกว่าการที่เราจะทำการวางยาสลบเอง หวังว่าความรู้ที่ได้นำเสนอในครั้งนี้คงมีประโยชน์กับผู้อ่านไม่มากก็น้อย และในคราวต่อๆไปจะได้นำเรื่องอื่นๆที่น่าสนใจมานำเสนอ เล่าสู่กันฟังต่อไป

References
Carpenter J. W. (2005). Exotic Animal Formulary (Third ed.). United States of America: Elsevier Saunders.